Halk arasında “Fatih Sultan Mehmet’in hocası” olarak bilinen ancak kendisiyle ilgili yeterince malumat bulunmayan Akşemseddin ile ilgili Prof.Dr A.Süheyl Ünver’in “İstanbul Risaleleri”nde önemli bilgiler yer alıyor.O bilgileri buradan paylaşalım:
“Akşemsettin,1390-1459 seneleri arasında yaşamış. Şam'da doğmuş ve 69 yaşında Göynük'te vefat etmiştir. Sülalesi Şeyh Sühreverdi’ye varmaktadır. Tercüme halinin bazı taraflarını gözden geçirirsek, önce kendisini Osmancık kasabasında medrese müderrisi olarak görüyoruz. Bundan vazgeçip kendisine mürşit aramaya çıkıyor. Maveraünnehire kadar uzanıyor.Sonra ona Hacı Bayramı methediyorlar,Onunla tanışıyor. Bu arada 7 defa hacetmiş ve orada 4 sene mücavir olarak kalmıştır.
“Hacı Bayram'dan çabuk hilafet aldın” diyenlere Hacı Bayram'ı Veli “Her ne gördüyse ve işittiğine inandı. Hikmetini sonra kendisi bilir..Ama 40 yıldan beri hizmet eden dervişler gördüklerinin işittiklerinin hikmetinden ve aslından sorarlar” demiştir. Bu kısa malumatı Menakıbı Akşemseddin'den aldık.
Akşemsettin İstanbul'un fethinde 65 yaşındadır. Fatih de 22 yaşında olduğuna göre bu Ak sakallı muhteşem ihtiyar ile 43 yaş araları vardır.
Sultan Mehmet fetih günlerinde muhasara uzayınca bu kadar işarete kanaat etmedi.Vezirini yine gönderdi. “Tayini vakit etsin” dedi. Akşemsettin murakabeye vardı. “İş bu senenin Rebiülevvel ayının 20. günü harem vaktinde sadaka ve himmetle filan canipte yürüyüş etsinler. Ol gün feth ola ve Konstantiniyye içi sadayı ezanla dola” dedi.
Rivayet olunur ki Konstantiniyye fetholunduktan sonra Akşemseddin’i arayıp bulamadılar.3 gün sonra Edirnekapı’da bir viran odada ibadet halinde buldular.İstanbul’da oldukça Şeyh ol odada sakin olurdu.Şeyh anda mescit yaptı. El’an o mahalle, “Ak Şeyh Mahallesi” derler.
Varak 22: Rivayet olunur ki Sultan Mehmet, Akşemseddin’e türlü türlü ihsanlar ve hediyeler gönderdi. Kabul eylemedi. Fakirlik ve tevazu üslubunu tadil eylemedi.
Pes Kostantiniyye fetholundu.. Sultan Mehmet, Eba Eyyup hazretlerinin kabri şeriflerini bulmayı iltimas etti. Şeyh dahi onu arayıp kabri şerif'in yakınlarında bir ayazma çıktı. Sultan Mehmet Han vesair devlet adamları kabri şerifin üzerine geldiler kazdırdılar. Şeyhin buyurduğu alametler zahir oldu. Taşla yapılmış kabri şerifi ve ayazma zahir oldu.Sultan Mehmet mezarı şerifi yaptı ve şeyh için hanikah ve tekke bina eyledi, sonra medrese eylediler
Varak 26:Rivayet olunur ki merhum Sultan Mehmet Gazi, Konstantiniyye feth olunduktan sonra tabii ki tasavvufa salik olmak istedi. Hazreti Şeyh'e “Ahkam-ı tarikatten neyse bana talim edip irşad eyle” dedi.
Şeyh cevap verdi: “Mesailihi müminin görülmez” dedi
Akşemsettin’in menakıbının mübalağalı tarafı olmadığına inanmak lazımdır.Çünkü bu malumatın çoğu kitaplara geçmiştir. Eğer o zamanın bütün büyüklerinin hal tercümeleri böyle menkıbeler şeklinde yazılsaydı fetih tarihimiz için çok faydalı olurdu. Bakınız bu menakıb bize neler öğretmektedir?
Topkapı arşivinde de Akşemsettin’in el yazısı ile Fatih'e bir mektubu vardır. Dilinin sadeliği ve Fatih’e hitaptaki samimiyetin ifadesi noktasından cidden mükemmel ve 15. asrımızın saf Türkçe menşeine emsalsiz bir örnektir. Ondan ayrı bir yazımızda da bahsettiğimizden buraya almadık.
Mektubunda Fatih'i fütuhat'a sevk etmektedir. “Lakin Anadolu'da arada baş kaldıran Türkmenleri de unutma” demektedir. Onunla tekrar beraber bulunmak istediğini bildiren mektupta “Ben Göynük’e anam ve babamın son günlerinde hayır dualarını almaya geldim. Eğer ben seni görmeye gelemezsem sen buraya gelirsin, görüşürüz” gibi Çok candan ifadeler vardır (Ünver,2015:118-122).
Fatih, Akşemsettin’i çok sever ve sık sık ziyaretine gidip görüşürdü. Bir gün de veziri Mahmut paşa ile çadırına giderler. Akşemsettin ayağa kalkmaz. Fatih ayağa kalkar. Mahmut paşa “Neye ayağa kalktın Sultanım?” der.
Fatih “Benim bu piri faniye hürmetim ihtiyarsızdır, yanında heyecanlanırım. Ellerim titrer.Diğer şeyhler yanıma gelince onların elleri titrer” cevabını verir (Ünver,2015:133-134
Ünver A.Süheyl, (2015), İstanbul Risaleleri Cilt: 2, İstanbul: Kültür Aş Yay